W dniach 11-22 maja 2026 r. w Palmirach (Puszcza Kampinoska) pracownicy Biura Poszukiwań i Identyfikacji IPN odnaleźli kolejny grób i spoczywające w nim szczątki 14 mężczyzn, ofiar jednej z co najmniej 21 egzekucji przeprowadzanych na terenie Puszczy Kampinoskiej w latach 1939-41 przez hitlerowskie formacje policyjne i SS.
Odnaleziono również osobiste przedmioty należące do pomordowanych, a także bezpośrednie świadectwo zbrodni – pociski i łuski z broni ręcznej. Egzekucji dokonano prawdopodobnie 26 lutego 1940 r.
Niemcy rozpoczęli serię masowych egzekucji w rejonie wsi Pociecha i Palmir w pierwszej połowie grudnia 1939 r. Wybór usytuowanej na uboczu lokalizacji nie był dziełem przypadku: przed wybuchem wojny znajdował się tam otoczony drutem kolczastym skład amunicyjny Wojska Polskiego. Miejsce było oddalone o ok. 7 km od szosy Warszawa-Modlin. Tuż przy tzw. polanie śmierci dokonano wycinki drzew.
Doły grobowe kopała młodzież z pobliskiego obozu Hitlerjugend. Ofiary egzekucji – więźniów Pawiaka i aresztu gestapo przy al. Szucha, a także więzień przy ul. Daniłowiczowskiej i Rakowieckiej - przewożono policyjnymi ciężarówkami. Przed wyjazdem z więziennych depozytów wydawano im osobiste przedmioty, a z kuchni – porcje chleba, co utwierdzało aresztowanych w przekonaniu, że trafią do innego więzienia, lecz ocalą życie.
Ostatni etap drogi więźniowie pokonywali pieszo, z opaskami zawiązanymi na oczach, pod nadzorem funkcjonariuszy Schutzpolizei (niemieckiej policji ochronnej) i SS – formacji, które dokonywały egzekucji i obstawiały jej rejon. Groby maskowano nowo sadzonymi drzewkami oraz ściółką. Polscy pracownicy leśni nie mogli zbliżać się do nich. Mimo to, gajowy z osady Pociecha, Adam Herbański, potajemnie znaczył miejsca egzekucji m.in. krzyżykami wyciętymi w korze pobliskich drzew lub ukrytymi tam łuskami od wystrzelonych pocisków.
Umożliwiło to odnalezienie grobów po wojnie. Poza egzekucjami przeprowadzonymi pod koniec 1939 r., na podstawie dokumentacji więźniów z ul. Rakowieckiej (Księga Główna Więźniów Śledczych) ustalono, że w mogile oznaczonej literą „O” spoczywa 47 ofiar egzekucji z 14 grudnia 1939 r.
Kolejne egzekucje w Palmirach odbywały się m.in. 22 stycznia, 2 lutego, 26 lutego i 2 kwietnia 1940 r. W pierwszej z wymienionych przed niemieckim plutonem egzekucyjnym stanęło 94 osoby, zidentyfikowano zaledwie 4 ofiary. Terror nasilił się późną wiosną 1940 r. Niemcy realizowali akcję AB (Außerordentliche Befriedungsaktion – nadzwyczajną akcję pacyfikacyjną), Jej celem była eksterminacja polskiej inteligencji.
W dniach 20-21 czerwca 1940 r. Niemcy dokonali największej egzekucji w Palmirach. Wśród 368 (lub 358) ofiar był m.in. marszałek Sejmu RP Maciej Rataj, czołowy polski lekkoatleta, złoty medalista olimpijski z Los Angeles, uczestnik wojny obronnej 1939 roku i konspirator, w osobie Janusza Kusocińskiego, b. wiceprezydent Warszawy i architekt, Jan Pohoski oraz działacz PPS, Mieczysław Niedziałkowski. Wśród ofiar była również bojowniczka Polskiej Organizacji Wojskowej, posłanka na Sejm RP, senator, dama orderu Virtuti Militari i Krzyża Walecznych Helena (Halina) Maria Jaroszewicz i ok. 80 innych kobiet.
Na „polanę śmierci” trafili duchowni, literaci, prawnicy, lekarze, dziennikarze, architekci i naukowcy, słowem – intelektualna elita II Rzeczypospolitej. Warto podkreślić, że część z ofiar stanowili oficerowie rezerwy Wojska Polskiego, którzy byli przez okupanta postrzegani jako potencjalni organizatorzy oporu wobec hitlerowskiego władzy w Generalnym Gubernatorstwie. Nieznany z nazwiska zbrodniarz, funkcjonariusz hitlerowskiej policji lub esesman tuż przed egzekucją wykonał serię zdjęć.
Egzekucje w Palmirach okupant przeprowadzał do lipca 1941 r. Poza „polaną śmierci” w Palmirach, w latach 1942-43 funkcjonariusze niemieckiej policji i SS dokonywali kolejnych egzekucji m.in. wydmach Łuże, i w Lasach Chojnowskich oraz szeregu innych miejscach w kompleksach leśnych w rejonie Warszawy.
Między listopadem 1945 r., a czerwcem 1946 r. Polski Czerwony Krzyż przeprowadził w Palmirach ekshumacje, w której wydobyto szczątki 1734 osób. Wówczas zidentyfikowano co najmniej 400 ofiar. Obecne odkrycie było możliwe dzięki analizie zdjęć lotniczych wykonanych z lat 1944-47. W 1949 r. dokonano dodatkową ekshumację.
W 1948 r. szczątki 2115 ofiar zbrodni w Palmirach, Szwedzkich Górach, wydmach Łuże, Laskach i Lasach Chojnowskich pochowano na cmentarzu-mauzoleum w Palmirach. Zidentyfikowano zaledwie 577 osób.
Dla spragnionych wiedzy:
Gierczyńska J., Skoczek T., Wokół akcji AB. Represje niemieckie w pierwszych latach okupacji, Warszawa 2020
Nowik M. Palmiry Zabić wszystkich Polaków, Warszawa, 2021
