Zbrodnia dokonana na polskich oficerach w Katyniu w kwietniu 1940 r. w latach 1944-1989 jednym z najbardziej skrywanych przez władze PRL tajemnic. Informacja, że oto główny sojusznik, wyzwoliciel i partner militarny oraz handlowy, jakim był ZSRS, dopuścił się masowej zbrodni na polskich obywatelach – jeńcach wojennych na niespotykaną skalę była kompromitująca i niewygodna. 

Od października 1943 r. do stycznia 1944 r. wysokiej rangi oficerowie NKWD - Wsiewołod Mierkułow, Leonid Rajchman i Siergiej Krugłow zredagowali raport powielający propagandową wersję o niemieckim sprawstwie zbrodni. Wersję o niemieckim sprawstwie zbrodni miała potwierdzić powołana w styczniu 1944 r.  sowiecka komisja naukowców ds. „przeprowadzenia śledztwa ws. okoliczności rozstrzelania w lesie katyńskim polskich jeńców wojennych przez niemiecko-faszystowskich najeźdźców” pod przewodnictwem chirurga prof. Nikołaja Burdenki. 

Według jej ustaleń zbrodni na 11 tysiącach polskich jeńców wojennych mieli dokonać w 1941 r. żołnierze 537. batalionu budowlanego Wehrmachtu pod dowództwem pułkownika Arnesa – jednostki, która nigdy nie istniała. W raporcie komisji Burdenki podano m.in. błędne szacowania ilości ofiar, nieprawdziwe dane dotyczące czasu popełnienia zbrodni, a także liczne przekłamania faktów i okoliczności. 

30 stycznia 1944 r. na odprawionej w lesie katyńskim mszy w intencji zamordowanych polskich oficerów obecny był m.in. dowódca 1. Dywizji Wojska Polskiego im. Tadeusza Kościuszki gen. bryg. Zygmunt Berling. „Ci, których pamięci dziś składamy hołd, wpadli w szpony nieubłaganego wroga – Niemców. […] Groby Polaków pomordowanych przez Niemców krzyczą o zemstę. To my musimy ich pomścić. I pomścimy!” – deklarował w przemówieniu.  Warto przypomnieć, że po zakończeniu wojny nie powiódł się sowiecki plan obarczenia Niemców winą za Zbrodnię Katyńską przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym podczas procesu w Norymberdze.

W powojennej Polsce jedyną dopuszczoną przez komunistyczne władze PRL była wersja o niemieckim sprawstwie. Każdy, kto ją kwestionował, w tym rodziny zamordowanych, był represjonowany przez organa ścigania.Wygłoszona w obecności świadków wypowiedź, że zbrodnia była sowieckim dziełem mogła być na podstawie m.in. artykułu 22 tzw. małego kodeksu karnego z 13 czerwca 1946 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy państwa uznana za tzw. wrogą propagandę i zakończyć się wyrokiem skazującym na pobyt w więzieniu. 

Sprawę Zbrodni Katyńskiej przemilczano w wydawanych w PRL podręcznikach do historii oraz w innych publikacjach. O sprawie mordu na tysiącach polskich oficerów światowa opinia publiczna dowiedziała się we wrześniu 1951 r. Dla zbadania jej okoliczności Izba Reprezentantów Kongresu Stanów Zjednoczonych powołała specjalną komisję śledczą kierowaną przez Raya Johna Maddena. 

12 marca 1952 r. Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego wydało instrukcję nakazującą funkcjonariuszom UB  „ujawnianie osób i grup rozpowszechniających oszczercze wersje w sprawie Katynia”. Szacuje się, że w latach 1945-89 represje dotknęły co najmniej kilkuset osób, które wypowiadały się na temat sowieckiej odpowiedzialności za Zbrodnię Katyńską, kolportujące informacje lub druki o sowieckim sprawstwie. 

Zofia Dwornik (1922-2002) była córką zamordowanego w Charkowie przez Sowietów pułkownika Stefana Dwornika i bratanicą zabitego w Katyniu kpt. Kazimierza Dwornika. We wrześniu 1950 r. była studentką wydziału reżyserskiego Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej w Łodzi. Przygotowywała się do egzaminów absolutoryjnych Mieszkała wraz z koleżankami w akademiku. 

W jedenastą rocznicę sowieckiego ataku na Polskę (tj. 17 września 1950 r.), podczas towarzyskiego spotkania, obecny tam student PWSF, Wadim Berestowski, później reżyser specjalizujący się głównie w filmach i serialach dla dzieci i młodzieży. Podczas rozmowy o tej rocznicy, sprowokował temat sowieckiego ataku na Polskę i zapytał Dwornikową o Katyń. Potwierdziła, że mordu dokonali Sowieci. Na skutek donosu Berestowskiego, 28 września 1950 r. informacja o wypowiedziach trafiła do Zarządu Okręgowego Związku Akademickiego Młodzieży Polskiej, a kilka tygodni później – do śledczych Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Łodzi. 

Obciążające zeznania złożyli także inni studenci. „Mieli paskudny zwyczaj budzenia człowieka z pierwszego snu i takiego półprzytomnego brali na przesłuchanie. (…) Siedziałam od października do stycznia w nieopalonej piwnicznej celi. Jedna ściana całą zimę była oblodzona, a od sufitu mżyło światło żarówki palącej się dzień i noc. Wszystkie ciuchy śmierdziały wilgocią” – wspominała Zofia Dwornik. 

W styczniu 1951 r. stanęła przed sądem. Powołując się na artykuł 22 dekretu o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy państwa, prokurator zarzucił studentce, że „działała na szkodę interesów Polski Ludowej i jej stosunków międzynarodowych ze Związkiem Radzieckim”. Łącznie w areszcie, więzieniu i obozie pracy w Głazie (woj. łódzkie) spędziła ponad rok. Po zwolnieniu i uzyskaniu absolutorium pracowała wyłącznie jako montażystka i nigdy nie została dopuszczona do reżyserowania filmów. Odmówiła współpracy ze służbami PRL. W maju 1993 r. Sąd Najwyższy RP uniewinnił ją z zarzutów sprzed 42 lat. 

Innym przykładem represji za ujawnienie sprawy katyńskiej jest wyrok na ks. Jana Lecha z parafii Kamienica (woj. małopolskie). 30 września 1953 r. duchowny został skazany przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Krakowie na karę 10 lat pozbawienia wolności. Poza przynależnością do organizacji niepodległościowej, w pierwszej połowie 1952 r. zorganizował komisję przesłuchującą świadków z powiatu limanowskiego, którzy posiadali wiedzę o Zbrodni Katyńskiej. Ks. Lech opuścił więzienie w maju 1956 r. Po gomułkowskiej „odwilży” kary były łagodniejsze, jednak jeszcze w połowie latach 80. karano grzywną za składanie wieńców z napisem „Katyń”.

Temat katyński był niepożądany i niebezpieczny. Oficjalne książki powielające narrację komisji Burdenki publikowano rzadko, głównie w latach 1951-53 wyłącznie, aby podważyć ustalenia komisji Maddena. Krótki fragment wskazujący niemiecką winę za zbrodnię znajdziemy m.in. na kartach wydanej po raz pierwszy w 1951 r. powieści „Pokolenie” autorstwa komunisty i bojowca Gwardii Ludowej, Bohdana Czeszki. 

W 1952 r. wydawnictwo Czytelnik opublikowało broszurę Bolesława Wójcickiego „Prawda o Katyniu”, zawierającą głównie propagandowe tezy skierowane przeciwko Stanom Zjednoczonym. „Amerykańscy spadkobiercy i naśladowcy Hitlera, którzy w Korei – podobnie jak hitlerowcy w Polsce – z zimną krwią mordują miliony bezbronnych kobiet, starców, dzieci, »uszczęśliwili« już świat niejedną prowokacją, niejedną odrażająca w swej obłudzie farsą” – pisał. 

W przemilczeniu Zbrodni Katyńskiej kluczową rolę odegrała cenzura. Instytucją, która od stycznia 1945 r.  kontrolowała media i publikacje był Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk (od lipca 1981 r. Główny Urząd Kontroli Publikacji i Widowisk). Niezależnie od tego, kto stał na szczycie władzy w PRL, słowo „Katyń” zajmowało czołową pozycję na liście niepożądanych treści. 

W nocy z 9 na 10 marca 1977 r. promem ze Świnoujścia do Ystad (Szwecja) zbiegł cenzor (oficjalnie: starszy radca), krakowskiej delegatury Głównego Urzędu Kontroli Prasy Publikacji i Widowisk Tomasz Strzyżewski, który wywiózł ok. 700 stron dokumentów i zaleceń cenzorskich wydanych pomiędzy sierpniem 1975 a 10 marca 1977 r.  W latach 1977-1978 londyńskie wydawnictwo Aneks opublikowało je w dwóch tomach materiały jako „Czarną księgę cenzury PRL”. 

W ujawnionej przez Strzyżewskiego Księdze Zapisów i Zaleceń GUKPPiW instrukcji cenzorom zalecano: „Przy ocenie materiałów na temat śmierci polskich oficerów kierować się następującą zasadą nie wolno dopuszczać jakichkolwiek prób obarczania ZSRR odpowiedzialnością za śmierć polskich oficerów w lasach katyńskich. W opracowaniach naukowych, pamiętnikarskiej, biograficznych można zwalniać sformułowania w rodzaju zmarł w Katyniu, zginął w Katyniu. Gdy w przypadku użycia sformułowań zginął w Katyniu podawana jest data śmierci, dopuszczalne jest jej określenie wyłącznie po lipcu 1941 r.”.

Strzyżewski ujawnił również zalecenia GUKPPiW, dotyczące jeńców – żołnierzy WP, którzy od 17 września 1939 r. dostali się do sowieckiej niewoli. „Należy eliminować określenie jeńcy wojenni w odniesieniu do żołnierzy i oficerów internowanych przez Armię Czerwoną we wrześniu 1939 r. Właściwym określeniem jest termin »internowani«. Mogą być zwalniane nazwy obozów Kozielsk, Starobielsk, Ostaszków, w których byli internowani polscy oficerowie, rozstrzelani później przez hitlerowców w lasach katyńskich”. 

Władze obawiały się nekrologów, które rodziny zamordowanych publikowały np. z okazji rocznicy wybuchu wojny lub sowieckiego ataku na Polskę. „Nekrologi, klepsydry, ogłoszenia o nabożeństwach zgłoszonych w intencji ofiar Katynia oraz informacje o innych formach uczczenia ich pamięci być zwalniane wyłącznie za zgodą kierownictwa GUKPPiW”. 

Zapisy cenzorskie na Zbrodnię Katyńską obowiązywały do 5 czerwca 1990 r. kiedy to na mocy sejmowej ustawy o uchyleniu „Ustawy o kontroli publikacji i widowisk, zniesieniu organów tej kontroli oraz o zmianie ustawy -– Prawo prasowe” zlikwidowano GUKPiW. Dwa miesiące wcześniej, 13 kwietnia 1990 r. strona władze ZSRS po raz pierwszy przyznały, że mordu dokonało sowieckie NKWD.

Dla spragnionych wiedzy:

F. Gańczak, Filmowcy w matni bezpieki, Warszawa 2011

W kręgu prawdy i kłamstwa, red.  S. Kalbarczyk, Warszawa 2010

K. Krubski, M. Miller, Z. Turowska, W. Wiśniewski, Filmówka. Powieść o Łódzkiej Szkole Filmowej, Warszawa 1998

T. Strzyżewski, Czarna księga cenzury PRL, t. 1-2, Londyn 1977-1978

Tucholski T., Mord w Katyniu. Kozielsk, Ostaszków, Starobielsk. Lista ofiar, Warszawa 1991