Rzetelne rozpoznanie strat wojennych wymaga ustalenia, jaki majątek i jakie instytucje tworzyły dorobek Polski przed 1939 rokiem. Temu służą „Studia i Materiały Instytutu Strat Wojennych” – periodyk naukowy dokumentujący przedwojenne zasoby kraju oraz następstwa ich zniszczenia, przejęcia lub utraty w wyniku wojny i zmian granic. Instytut Strat Wojennych im. Jana Karskiego przedstawia drugi numer wydawnictwa, poświęcony przede wszystkim materialnym i instytucjonalnym podstawom życia na wschodnich ziemiach II Rzeczypospolitej.
Badania te pogłębiają wiedzę o długofalowych następstwach wojny i przywracają pamięć o dorobku państwa, lokalnych społeczności oraz prywatnych właścicieli. Dostarczają również debacie publicznej ustaleń opartych na źródłach, wskazując metody szacowania strat, ograniczenia dostępnej dokumentacji i obszary wymagające dalszych badań.
„Państwo ma obowiązek tworzyć warunki do systematycznych, rzetelnych badań nad stratami wojennymi Polski oraz zapewniać społeczeństwu dostęp do ich wyników. Kolejny numer Studiów i Materiałów Instytutu Strat Wojennych pokazuje, jak wiele szczegółowych ustaleń potrzeba, aby odpowiedzialnie opisać skalę utraconego majątku i przerwanego rozwoju kraju. Wiedza oparta na źródłach wzmacnia debatę publiczną i odporność na manipulowanie historią. Dlatego tak ważne jest, by wyniki pracy badaczy docierały do edukacji, mediów i szerokiego grona odbiorców” — podkreśla Jakub Stefaniak, sekretarz stanu, zastępca szefa Kancelarii Prezesa Rady Ministrów.
Nowy tom, oznaczony numerem 1/2026, zawiera dziewięć artykułów. Rozwija problematykę podjętą w pierwszym numerze, którego premiera odbyła się w styczniu 2026 roku. Autorzy analizują m.in. gospodarkę i przemysł ziem wschodnich, finansowanie rolnictwa, budownictwo mieszkaniowe, biblioteki, infrastrukturę sportową oraz początki lwowskiej motoryzacji. Osobne opracowania dotyczą wyceny utraconych zasobów leśnych i eksploatacji majątków rolnych przez wojska sowieckie na powojennym Pomorzu.
Straty ponoszone także po zakończonych walkach
Dr Daniel Czerwiński opisuje majątki rolne zajmowane przez Armię Czerwoną w województwie gdańskim w latach 1945–1946. Na podstawie dokumentów przedstawia rozbieżność między zawieranymi porozumieniami a działaniami wojsk sowieckich: zatrzymywaniem gospodarstw, przejmowaniem kolejnych obiektów oraz rabunkową eksploatacją ich zasobów. Wywożenie inwentarza i pozostawianie ziemi odłogiem utrudniały odbudowę rolnictwa oraz osadnictwo. Skalę następstw oddaje przywołane w artykule ówczesne określenie „klęska pookupacyjna wsi gdańskiej”.
Stadiony jako część utraconego majątku
Dr Iwona Bonisławska i dr Bartosz Gondek zwracają uwagę na rzadziej podejmowany wymiar strat: stadiony, boiska i zaplecze piłkarskie na dawnych ziemiach wschodnich. Omawiają m.in. obiekty Lwowa, Wilna i Łucka, finansowane ze środków państwowych, samorządowych, składek i darowizn. Pokazują, że utrata mogła dotyczyć także obiektów, które fizycznie przetrwały, lecz przestały pozostawać w dyspozycji dawnych instytucji i społeczności. Rozróżniają przy tym zniszczenie, przejęcie przez okupanta i następstwa powojennej zmiany granic.
Biblioteki i utracone dziedzictwo naukowe Galicji Wschodniej
Skalę zaplecza naukowego regionu przybliża dr Danylo Kravets. Według danych przywołanych w jego artykule Biblioteka Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie posiadała w 1938 roku około 430 tys. woluminów druków, a także m.in. rękopisy, mapy i inkunabuły. Opracowanie obejmuje również Ossolineum oraz biblioteki ukraińskie i żydowskie, ukazując wielokulturowy charakter życia naukowego i społecznego Galicji Wschodniej.
Lwów, który się rozbudowywał – mieszkania i inwestycje przed 1939 rokiem
Dr Ewa Bukowska-Marczak przedstawia kierunki rozwoju budownictwa mieszkaniowego w międzywojennym Lwowie: inwestycje miejskie, spółdzielcze, wojskowe i prywatne. Opisuje m.in. osiedle robotnicze na Sygniówce, Kolonię Profesorską na Krzywczycach i Osiedle Słoneczne na Żelaznej Wodzie. Pokazuje, jak miasto odpowiadało na niedobór mieszkań mimo ograniczeń finansowych. Przywołuje również archiwalny wykaz, według którego w październiku 1939 roku we Lwowie znajdowały się 424 nieukończone budynki mieszkalne.
Od pierwszego samochodu do automobilklubu – motoryzacyjne początki Lwowa
Dr Bartosz Gondek w artykule poświęconym początkom lwowskiej motoryzacji odtwarza drogę od pierwszego odnotowanego samochodu w 1897 roku do powstania Małopolskiego Klubu Automobilowego w 1925 roku. Opisuje rozwój handlu pojazdami, warsztatów, organizacji zawodowych i turystyki samochodowej oraz znaczenie Targów Wschodnich. Przywołane relacje prasowe z 1897 roku zawierają jedne z najwcześniejszych poświadczonych użyć słowa „samochód” w polszczyźnie. Artykuł ukazuje zaplecze organizacyjne i usługowe, dzięki któremu Lwów stawał się ważnym ośrodkiem automobilizmu.
Kredyty i kapitał – jak finansowano rozwój rolnictwa na Kresach
Prof. Mirosław Kłusek analizuje działalność Państwowego Banku Rolnego w województwach wschodnich II Rzeczypospolitej przed 17 września 1939 roku. Wyjaśnia, jak kredyty krótko- i długoterminowe wspierały odbudowę gospodarstw, zakup ziemi, melioracje i rozwój spółdzielczości. Pokazuje znaczenie instytucji finansowej w regionach dotkniętych niedostatkiem kapitału, gdzie rolnicy korzystali również z pożyczek na lichwiarskich warunkach. Omawia także ograniczenia akcji kredytowej wywołane kryzysem gospodarczym.
Przemysł Galicji Wschodniej – gospodarczy potencjał regionu
Prof. Mykola Lytvyn przedstawia potencjał przemysłowy Galicji Wschodniej w okresie międzywojennym. Obok wydobycia i rafinacji ropy naftowej omawia przemysł drzewny, produkcję nawozów mineralnych oraz przetwórstwo rolno-spożywcze. Uwzględnia strukturę własności przedsiębiorstw, udział kapitału zagranicznego, transport i promocję wyrobów, w tym rolę Targów Wschodnich. Z opracowania wyłania się obraz regionu o przewadze rolnictwa, którego wybrane gałęzie przemysłu były jednak istotne dla gospodarki całego kraju.
Stanisławowskie i tarnopolskie – gospodarka u progu wojny
Dr Paweł Pulik analizuje gospodarkę województw stanisławowskiego i tarnopolskiego przed wrześniem 1939 roku. Na podstawie danych statystycznych i archiwaliów opisuje rolnictwo, strukturę gospodarstw oraz rozwój przedsiębiorstw. Wskazuje na znaczenie przemysłu drzewnego i wydobywczego w województwie stanisławowskim oraz młynarstwa i gorzelnictwa w tarnopolskim. Pokazuje zarazem bariery modernizacji: rozdrobnienie gospodarstw i przewagę niewielkich zakładów. Pomimo podejmowanych inwestycji oba województwa zachowały przede wszystkim rolniczy charakter.
Wszystkie dotychczas opublikowane wydawnictwa Instytutu Strat Wojennych im. Jana Karskiego dostępne są w sekcji Do pobrania.
