Las Szpęgawski jest szczególnym miejscem na mapie Pomorza, Kaszub i Kociewia. Liczący ponad 700 hektarów kompleks leśny był jednym z co najmniej 69 miejsc masowych zbrodni popełnionych przez hitlerowców na początku II wojny światowej na terenie ówczesnego okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie. Las Szpęgawski znajduje się ok. 6 km na północ od Starogardu Gdańskiego (wówczas Preussisch Stargard).
W 1939 r. las był prywatną własnością sympatyka nazizmu, barona Joachima-Erika von Paleske. Od września 1939 r. więzienie starogardzkie stało się centralnym punktem zbiorczym dla uwięzionych Polaków i Żydów z powiatów starogardzkiego i tczewskiego.
Od połowy września 1939 r. spędzeni pod przymusem i nadzorowani przez uzbrojonych Niemców polscy mieszkańcy Starogardu na leśnym terenie powyrębowym wykopali kilkadziesiąt mogił o głębokości ok. 2 m i długości dochodzącej do 10 m. Każdy z grobów mieścił od 250 do 450 zwłok.
22 września 1939 r. dokonano masowej egzekucji na grupie 88 pacjentów szpitala psychiatrycznego w Kocborowie. Część ofiar zamordowano lub dobijano ciosami karabinowych kolb. Do 22 stycznia 1940 r. na terenie Lasu Szpęgawskiego zostało zgładzonych łącznie 1689 osób dotkniętych niepełnosprawnością umysłową. Zbrodnie były częścią masowej akcji eksterminacyjnej T-4, realizowanej na terenie całej III Rzeszy.
Od pierwszych dni wojny represyjne działania dotknęły przedstawicieli polskiej inteligencji – przedstawicieli wolnych zawodów, działaczy społecznych, duchownych oraz nauczycieli i wykładowców akademickich. Program fizycznej likwidacji polskiej inteligencji Niemcy określali jako Intelligenzaktion.
Jedną z prześladowanych grup byli duchowni Diecezji Chełmińskiej-Pelplińskiej. W Starogardzie odbywał się selekcja aresztowanych Polaków przewodnictwem SS -Sturmbanführera Waltera Beckera. Przeprowadzano ją z udziałem członków SS – Heinricha Blauscheka i Reinharda Strehlke, policjantów i przedstawicieli niemieckich władz lokalnych.
16 października 1939 r. w Lesie Szpęgawskim Niemcy dokonali egzekucji 30 księży więzionych w Starogardzie oraz grupę 17 rzymskokatolickich duchownych z Tczewa i powiatu tczewskiego. Wśród zabitych był m.in. doktor prawa kanonicznego Bolesław Jan Dąbrowski. Aresztowano go podstępnie, zapraszając do mieszkania jednego z niemieckich wiernych z parafii św. Mateusza w Starogardzie.
Tego dnia zamordowani zostali również księża: Franciszek Baumgart, Franciszek R. Błęcki, Gracjan Chyliński, Henryk Chyliński, Franciszek Czapliński, Feliks Dama, Jan Doering, Marian J. Drapiewski, Bolesław Gordon, Alfons Górny, Leon Heyke, Stanisław Hoffman, Wiktor Jasiński, Władysław Karpiński, Brunon Koziorzemski, Reginald Krzyżanowski, Józef Kuchenbecker, Ambroży Lewandowski, Julian Piechowski, Alojzy Rapior, Alojzy J. Rudnik, Marian M. Schliep, Kazimierz Stawicki, Jan A. Szpitter, Jan Wałdoch, Piotr Zakryś oraz Marian Zygmanowski. Przed egzekucją księża byli bestialsko torturowani – ks. Kuchenbeckerowi, przychylnemu Polakom duchownemu narodowości niemieckiej wycięto na czole swastykę.
Egzekucji dokonali członkowie niemieckiej tzw. samoobrony Selbstschutz ze Starogardu kierowanej przed podoficera SS, Paula Drewsa, a także 12-osobowy oddział SS-Heimwehr Danzig dowodzony przez SS-Obersturmführera Wilhelma Fasta. Mordów dokonywano we wczesnych godzinach porannych lub w nocy. Ofiary zmuszano do zdjęcia obuwia, a następnie do wejścia czwórkami do dołów grobowych. Dwa dni później w Lesie Szpęgawskim rozstrzelano grupę Żydów, głównie przedwojennych mieszkańców Starogardu.
20 października 1939 r. wspomniani już sprawcy dokonali mordu na 54 nauczycielach i kierownikach polskich szkół z Bobowa, Linowca, Lubichowa, Skórcza i innych miejscowości. Od września 1939 r. do początku 1940 r. w Lesie Szpęgawskim Selbschutz, SS, SA oraz funkcjonariusze hitlerowskich formacji policyjnych zgładzili łącznie 104 polskich nauczycieli i kierowników szkół, w tym 8 kobiet.
Historycy szacują, że między wrześniem 1939 r. a styczniem 1940 r. na terenie Lasu Szpęgawskiego hitlerowcy zamordowali łącznie ok. 7 tys. polskich obywateli – mieszkańców Pomorza, Kaszub i Kociewia. Obecnie na leśnym cmentarzu znajdują się 39 zbiorowych mogiły.
Na tegorocznych obchodach ku czci ofiar zbrodni w Lesie Szpęgawskim (20 września) obecna była również delegacja Instytutu Strat Wojennych im. Jana Karskiego na czele z dyrektorem tej instytucji, dr. Bartoszem Gondkiem.
Dla spragnionych wiedzy:
M. Kubicki, Zbrodnia w Lesie Szpęgawskim 1939–1940, Warszawa – Gdańsk 2019
M. Wardzyńska, Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce Intelligenzaktion, Warszawa 2009
