W okresie II wojny światowej na skutek na skutek działań wojennych lub represyjnych działań hitlerowskich i sowieckich okupantów życie straciło łącznie co najmniej kilkuset polskich malarzy, w tym jeden z czołowych twórców, malarz i wykładowca akademicki prof. Tadeusz Pruszkowski. Przez 81 lat nie powstało opracowanie naukowe, które w kompleksowy sposób opisywałoby tematykę wojennych strat osobowych w środowisku malarzy II Rzeczypospolitej.
27 maja 1942 r. jeden z największych zbrodniarzy obozu zagłady Auschwitz, SS-Hauptscharführer Gerhard Palitzsch osobiście rozstrzelał malarza Jana Rubczaka oraz 25 innych artystów aresztowanych wraz z nim podczas łapanki w krakowskim Domu Związku Artystów Plastyków. Prelegentka ustaliła, że wśród ofiar byli m.in. malarze Kazimierz Chmurski, Tadeusz Mróz-Łękawski, Józef Jakiełek, Tadeusz Palczewski, Tadeusz Różycki, Borys Petryński oraz Karol Siwek. Jednym z zamordowanych przez Palitscha był również malarz i czołowy polski rzeźbiarz-animalista Ludwik Puget.
1 lipca 1942 r. na ulicy okupowanej Warszawy, podczas przewozu więźniów z siedziby gestapo w alei Szucha na Pawiak próbę ucieczki podjął aresztowany kilka godzin wcześniej prof. Tadeusz Pruszkowski. Niestety, wykładowca ASP i jeden z najwybitniejszych malarzy niepodległej Rzeczypospolitej padł od kul gestapowca.
Od początku lat 20. Roman Kramsztyk mieszkał i tworzył w Paryżu. Jego dzieła były znane także w Warszawie i Nowym Jorku. Wybuch wojny zastał go w Warszawie. 6 sierpnia 1942 r. został zamordowany podczas wielkiej akcji deportacyjnej w warszawskim getcie.
Wszyscy trzej bohaterowie wykładu ukończyli studia w Paryżu i należeli do twórczej elity niepodległej Rzeczypospolitej. Rubczak i Pruszkowski byli także cenionymi wykładowcami akademickimi. Wszyscy padli ofiarami skoordynowanych działań niemieckiego okupanta, dążącego do całkowitej, fizycznej eliminacji polskich elit. Szacuje się, że ofiarami obydwu totalitaryzmów padło co najmniej kilkuset polskich artystów malarzy.
Jutro 6 października 2026 r. w Bibliotece Publicznej w Dzielnicy Śródmieście m.st. Warszawy Centrum Informacji im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego odbędzie się wykład historyk sztuki dr Katarzyny Anny Kesling o tragicznych losach Jana Rubczaka i innych polskich malarzy – ofiar II wojny światowej. Wykład rozpocznie się o godz. 18.00.
Polscy twórcy stali się ofiarami również zbrodniczego sowieckiego systemu komunistycznego. Przypomniała, że losy zamordowanego wiosną 1940 r. przez NKWD w Charkowie por. WP Edwarda Manteuffela-Szoege i innych artystów-ofiar komunistycznych, sowieckich zbrodni są nadal mało znane, a przez lata były przemilczane. Stan wiedzy o polskich twórcach – ofiarach obydwu totalitaryzmów jest niepełny, jednak Instytut Strat Wojennych im. Jana Karskiego będzie kontynuował badania.
Wykład „Jan Rubczak i inni polscy malarze-ofiary wojny” odbędzie się w ramach cyklu „Cienie wojny. Rozmowy o stratach i pamięci” Instytutu Strat Wojennych im. Jana Karskiego w Warszawie.
Serdecznie zapraszamy!
