Zawarty 23 sierpnia 1939 r. pomiędzy III Rzeszą a ZSRS układ o nieagresji zwany powszechnie paktem Ribbentrop-Mołotow oraz dodatkowy, utajniony protokół burzył ustanowiony w Wersalu ład i dzielił terytoria Polski, Estonii, Litwy, Łotwy, a częściowo także Finlandii i Rumunii na niemiecką i sowiecką strefę wpływów.

28 września 1939 r. broń złożyli obrońcy Warszawy, walczył jeszcze Hel i Modlin. Los zaatakowanej z zachodu i wschodu II Rzeczypospolitej był już jednak przesądzony. Tego dnia w Moskwie Joachim von Ribbentrop i Wiaczesław Mołotow podpisali „Traktat o granicach i przyjaźni” – kontynuację i uzupełnienie paktu sygnowanego miesiąc wcześniej.

„Rząd Rzeszy Niemieckiej i Rząd ZSRS uznają, że jest ich wyłącznym zadaniem, po upadku byłego państwa polskiego odtworzyć spokój i porządek na tych terytoriach i zapewnić pokojowy byt ludności tam zamieszkującej w zgodzie z jej narodowym charakterem” – głosiła preambuła traktatu z 28 września 1939 r. 

W pierwszym artykule traktatu podkreślano, że „Rząd Rzeszy Niemieckiej i Rząd ZSRS ustalają jako granicę swych wzajemnych narodowych interesów na terytorium byłego państwa polskiego linię oznaczoną na załączonej mapie, która będzie opisana szczegółowo w protokole dodatkowym”. 

Istotną kwestią była przeprowadzona na wniosek Stalina korekta do pierwotnego podziału terytorialnego ziem polskich. Zgodnie z oczekiwaniami sowieckiego przywódcy nowa granica między ZSRS a III Rzeszą przebiegać miała wzdłuż linii Sanu, Narwi, Pisy oraz Bugu, a nie Wisły, jak zakładano pierwotnie jeszcze na początku września 1939 r. W zamian za terytorium Litwy, Sowieci przekazali stronie niemieckiej leżącą na wschodnim brzegu Wisły część Mazowsza i Lubelszczyznę. Były to ziemie rdzennie polskie, na których rozgrywanie waśni narodowościowych nie przyniosłoby okupantom takich efektów, jak w zagarniętych kresowych województwach, które sowiecka propaganda określała jako „Zachodnią Białoruś” i „Zachodnią Ukrainę”. 

„Obie strony uznają granicę wzajemnych narodowych interesów określoną w artykule I za ostateczną i odrzucą jakąkolwiek ingerencję mocarstw trzecich w to rozstrzygnięcie” – głosił drugi artykuł traktatu. Następny punkt podkreślał, że niezbędna jest „reorganizacja administracji publicznej na zachód” od linii demarkacyjnej. Na mocy dekretu Hitlera 12 października 1939 r. na okupowanych ziemiach polskich utworzono Generalne Gubernatorstwo obejmujące dystrykt warszawski, radomski, lubelski i krakowski. Tereny Wielkopolski i część ziemi łódzkiej stały się obszarami Okręgu Rzeszy Poznań, a od stycznia 1940 r. Kraju Warty. 

Wileńszczyzna została przez stronę sowiecką przekazana Litwie, a w 1940 r. wraz z Estonią i Łotwą wchłonięta przez ZSRS. Po korekcie granic na mocy traktatu z 28 września na terenach ziemiach zagarniętych przez Związek Sowiecki, przeprowadzono „wybory” do Zgromadzenia Ludowego Zachodniej Białorusi i Zachodniej. Na początku listopada ziemie polskie stały się już oficjalnie częścią Białoruskiej i Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej. Za zimnymi, dyplomatycznymi sformułowaniami traktatu krył się bezmiar zbrodni dokonywanych przez NKWD i gestapo na mieszkańcach okupowanych ziem: eksterminacja elit społecznych, aresztowania, masowe wysiedlenia i wywózki w głąb sowieckiego imperium i represyjna polityka wobec ludności. 

W czwartym artykule traktatu podkreślano, że „Rząd Rzeszy Niemieckiej i Rząd ZSRS uznają to rozstrzygnięcie za pewny fundament przyszłego rozwoju przyjaznych stosunków między ich narodami”. „Przyjaźń” pomiędzy nazistowską, niemiecką Rzeszą, a komunistycznym Związkiem Sowieckim służyła doraźnym, krótkotrwałym celom, głównie aktywnej wymianie towarowej i technologicznej. Sowiecka ropa naftowa, zboże i inne surowce z ZSRS o strategicznym znaczeniu skutecznie wzmacniały hitlerowską machinę wojenną. W zamian strona sowiecka otrzymywała dostęp do nowych technologii, licencje oraz gotowe wyroby. 

Sojusz dwóch okupantów ziem polskich przetrwał niecałe dwa lata. 22 czerwca 1941 r. III Rzesza zaatakowała sojusznika i głównego partnera handlowego.

Dla spragnionych wiedzy:  

S. Dębski, Między Berlinem a Moskwą. Stosunki niemiecko-sowieckie 1939–1941, Warszawa 2007 

M. Kornat, Polska 1939 roku wobec paktu Ribbentrop-Mołotow. Problem zbliżenia niemiecko-sowieckiego w polityce zagranicznej II Rzeczypospolitej, Warszawa 2002

R. Moorhouse, Pakt diabłów. Sojusz Hitlera i Stalina, Kraków 2022